تبلیغات
کشکول بروجردی - توبه و جایگاه بلند آن در عرفان
کشکول بروجردی
کشکول .عرفان . سیروسلوک. پرسش و پاسخ .علوم غریبه . مناظره. پاسخ به شبهات.توصیه اخلاقی
یکشنبه 15 آذر 1394 :: نویسنده :

توبه و جایگاه بلند آن در عرفان

سید علی حسینی

یكی‌از مباحث مهم در عرفان عملی و مقامات‌العارفین توبه است. توبه گرچه در نظر مفسران، علمای علم‌اخلاق، متكلّمان و محدّثان از جایگاهی بلند و ارزشی والا برخوردار است اما عارفان و صوفیان توجه‌ای خاص و عنایتی ویژه به آن مبذول داشته‌اند. سیری اجمالی در آثار مشایخ بزرگ به وضوح نشانگر این معنی است. از آثار ارزشمند آنان چنین بدست می‌آید كه تقریباً همه اینها توبه را از مهمترین مقام‌های سالك راه حق می‌دانسته‌اند. بعنوان نمونه در آثار مختلف پیر هرات از كشف الاسرار گرفته، منازل السائرین و صد میدان و... این مطلب با اهمّیت خاصی طرح شده است. محیی‌الدین عربی، چهره برجسته عرفان اسلامی باب مفصلی را در دایرةالمعارف بزرگ خود (الفتوحات المكیّه) به این امر اختصاص داده است.

نجم‌الدین رازی در «مرصادالعباد» دو مبحث بسیار مهم در این مورد دارد. مولوی افزون بر طرح مسئله توبه در «مثنوی معنوی» به مناسبتهای مختلفی، توبه نصوح را بطور جالب، جامع و مشروح بیان فرموده است. بلبل گلستان شعر و عرفان، حافظ شیرازی در حدّ قابل توجهی مسئله را مدنظر داشته و در سی و دو بیت از دیوان خود به بیان توبه پرداخته است، ابن فارض شبستری، و نسفی هر كدام بنوبه خود بر اهمیّت این موضوع اصرار ورزیده‌اند. ما بعنوان نمونه سخنی از خواجه عبدالله انصاری را در ارزش والای توبه نقل می‌كنیم: «... توبه نشان راه است، و سالار بار، و كلید گنج، و شفیع وصال، و میانجی بزرگ و شرط قبول و سرّ همه شادی. »

از نشانه‌های اهمیّت توبه، تاریخ دیرینه آن است؛ زندگی آدم ابوالبشر در این ناسوت خاكی با آن آغاز می‌شود، پیام آوران بزرگی همانند ابراهیم، اسماعیل، یونس، موسی و پیامبر بزرگ اسلام صلی‌الله علیه وآله. هموار در حال توبه و در طلب توبه الهی بوده‌اند. امیرالمومنین علی‌ابن ابی طالب. علیه‌السلام كه همه صوفیان و عارفان بوجودش افتخار می‌كنند و وی را مُرشِدِ مرشدان و... می‌دانند و فرزندان معصومش بویژه امام زین‌العابدین علیه‌السلام. رهنمودهایشان و خصوصاً نیایش‌هایشان مملو از توبه و استغفار است و سلوك معنوی بسیاری از ستاره‌های درخشان آسمان عشق و عرفان مانند رابعه عدویه، ابراهیم‌بن ادهم و فضیل عیاض و... با توبه آغاز می‌گردد و بسیاری از عارفان بزرگ آن را نخستین گام سالك در راه سازندگی می‌دانند.

از دیدگاه قرآن هم كه بی‌گمان از مهمترین منابع عرفان است، دهها آیه به این امر خطیر اختصاص داده شده است، واژه «توبه» و مشتقاتش نود و دو بار و «استغفار» و مشتقاتش چهل و پنج مرتبه در كتاب خدای عزوجلّ استعمال شده است. افزون بر اینكه در آیات متعدد و مختلف دیگر هم بدون ذكری از این واژه‌ها این مسئله مطرح شده است. مفسران كتاب خدا نیز با عنایتی خاص به شرح و بسط و تفصیل معنای این واژه كوتاه اما پر محتوا پرداخته‌اند؛ تأملی اندك در تفاسیر شیعه و سنّی بویژه تفاسیر عرفانی به روشنی این واقعیّت را نشان می‌دهد بعنوان نمونه پیر هرات در تفسیر ارزشمند خود ذیل اكثر آیات توبه و استغفار، در ابعاد گوناگون توبه سخن رانده است و آهنگ كلام وی نشانگر این است كه گاه آنقدر تحت تأثیر نورانیّت قرآن قرار گرفته كه عنان اختیار از كف داده و مطالب والا و گرانقدری كه سرشار از سوز، شیفتگی و عشق است، برای ما بیادگار گذاشته است. علامه طباطبایی نیز افزون بر تفسیر این آیات بحث مفصلی در ذیل آیات 17و 18سوره توبه طرح فرموده است.

اخبار و روایات بسیار زیادی نیز در این باره وارد شده است كه بی‌گمان مورد استفاده و استشهاد عرفا در این مبحث بوده است؛ مرحوم مجلسی مجموعه‌ای از این روایت را در «بحارالانوار» گرد آورده است.

خواجه نصیر طوسی. رضوان‌الله تعالی علیه در تجرید نیز بابی را بعنوان توبه گشوده است و شارحان كتاب وی هم مطلب را مورد شرح و تفصیل قرار داده‌اند، از مجموع اینها نتیجه می‌گیریم كه:

توبه در عرفان، اخلاق، قرآن، حدیث و كلام از جایگاه والا و ارزش گرانقدری برخوردار است.

به هرحال،توبه یكی از مقامات العارفین است، قبل از شروع بحث، به توضیح معنای مقام و سلوك می‌پردازیم.

معنای سلوك و مقام

هدف عارف وصول به حق و رسیدن به محبوب است واین مهم جز از راه سلوك و طی مقاماتِ بس دشواری میسّرنمی‌گردد، و توبه یكی از این منازل و مقامها است. از اینرو از باب مقدمه اشاره‌ای به معنای سلوك و مقام نموده و در این مورد به نقل كلامِ تنی چند از عارفان بزرگ بسنده می‌نماییم.

شیخ محمود شبستری در توضیح معنای سلوك و مقام چنین می‌فرماید: «سلوك سالك سفری معنوی است و در این سفر مراحلی قطع می‌كند و از منازلی می‌گذرد در هر مرحله مقامی است كه سالك به آن در می‌آید و پس از اینكه در یك مقام به كمال رسید به مقام برتر می‌رود، مقام مرتبه‌ای از مراتب سلوك است كه به سعی و كوشش و اراده و اختیار سالك بدست می‌آید. روا نباشد از مقام خود اندر گذرد بی‌آنكه حق آن مقام بگذارد. در جریان آمدنِ به این مقامات وگذارِ از آنها آیینه دل سالك صفا می‌پذیرد و از جهان معنوی به او فیضها می‌رسد... سالك در قدم اول به توبه متصف می‌گردد. »

و عزالدین كاشانی در «مصباح‌الهدایه» می‌فرماید: «مقامات در اصطلاح صوفیان اقامت بنده است در عبادت از آغاز سلوك به درجه‌ای كه به آن توسل كرده است و شرط سالك آنست كه از مقامی به مقام دیگر ترقی كند. و در تعریف آن آورده‌اند مراد از مقام مرتبه‌ای است از مراتب سلوك كه در تحت قدم سالك آید و محل استقامت او گردد و زوال نپذیرد. »

تعداد و ترتیب مقامات

درتعداد منازل و مقامات و ترتیب و نظم آنها عبارات عارفان مختلف است. بعنوان مثال: ابونصر سراج (متوفی378) مراحل سلوك را هفت مقام می‌داند كه به ترتیب عبارتند از: توبه و... ابومحمد الكلاباذی (380م) در كتاب «التعرف لمذهب اهل التصوف» از باب 35 تا 61 تألیف خود به ذكر پاره‌ای از مقامات پرداخته و از توبه آغاز و به توحید ختم كرده است.

عزالدین كاشانی (735م) در مصباح الهدایه مقامات را ده مرحله دانسته است و از مقام توبه آغاز و به رضا ختم كرده است. به روایت هجویری در كشف‌المحجوب اول كسی كه اندر ترتیب مقامات و بسط احوال خوض كرد «ابوالحسن سرّی بن المفلس السقطی» استاد و دایی جنید بغدادی بود می‌گوید هر كدام از انبیا مقامی دارند پس مقام آدم توبه بود. و حاصل سخن آنكه: سخن بزرگان عرفان و تصوف در تعداد منازل و مقامات مختلف است، برخی تعداد آنها را هفت، و برخی ده و برخی چهل، روزبهان اصفهانی هزارویك ، پیرهرات (خواجه عبدالله انصاری) صد و... دانسته‌اند.

در چینش و نظم و ترتیب آنها نیز بهمان اندازه سخن عارفان مختلف است. در هرحال بسیاری از شخصیتهای برجسته عرفان، توبه را مقام اول و نخستین منزل سیر صعودی و سفر روحانی سالك دانسته‌اند.

توبه اوّلین مقام و منزل عارفان

بی گمان، سالك راه حق برای وصول به سرمنزل مقصود باید منازل و مقاماتی را طی كند و توبه اولین مقام و منزل سالكان راه حق است. كسی كه می‌خواهد به سوی او سیر كند باید روی از دنیا، خود و هرچه غیراوست، برتابد و با تمام وجود متوجّه حق شود و این جز با انقلابی بزرگ از درون كه دیو منیّت و هواهاو شهوتهارا از تحت سیطره و سلطنت دل برافكند، ممكن نیست و این است كه زمینه ساز اجابت دعوت خدا و استفاضه از فیض او و نخستین پله نردبانی است كه آنسویش دریای بی كران وجودالهی است. و به بیانی دیگر: برای اینكه عارف واصل شود، باید مقامات و منازل بس دشواری را بپیماید و این پیمودن مراحل و مراتب منظمی دارد كه نخستین آنها توبه است؛ چرا كه این حركتی است كه با فضل خدا آغاز شده، برای او وبسوی او و توأم با عشق او است و برای اینكه راه این سیر صعودی هموار گردد، باید سالك طریق حق، آتش، در دل افكند و آن آتش شعله بركشد و شعله‌ها فروزان شود تا ریشه‌های گناه و آثار و تبعات غفلتها، ترك اولی‌ها و... سوخته شود ودل شیفته شیدا را آماده حركت بسوی او كند و این همان توبه است كه البته پس از یقظه و بیداری حاصل می‌شود. بنابراین، سائرالی الله قبل از هر چیز به توبه‌ای حقیقی بپردازد و تمام توان و تلاش خود را به منظور كمال آن مبذول دارد كه توبه‌ای كامل و نصوح وار، زمینه ساز مقام بعدی. و به قول پیرهرات: «میدان دوم، میدان مروت است، از میدان توبه، میدان مروّت زاید. » و عارفان بزرگ و عالیقدر به این واقعیّت تصریح فرموده‌اند كه نمونه‌هایی از آن به شرح زیر است:

«میدان اول مقام توبه است و توبه بازگشتن است به خدای... توبه نشان راهست و سالار بار و كلید گنج، و شفیع وصال، و میانجی بزرگ، وشرط قبول و سرهمه شادی. »

عزالدین كاشانی می‌گوید: «اساس جمله مقامات و مفتاح جمیع خیرات واصل همه منازل و معاملات قلبی و قالبی، توبه است. »

هجویری در كشف المحجوب می‌گوید: اول مقام سالكان طریق حق، توبه است. دكتر سید محمد دامادی در كتاب «شرحی برمقامات العارفین» می‌گوید:

توبه را باب‌الابواب گویند، زیرا اول چیزی است كه طالب سالك به سبب و وسیله آن چیز به مقام قرب حضرت خداوند وصول می‌یابد، توبه است.

از موارد متعددی از كتاب مشارق‌الدر استفاده می‌شود كه توبه مقام اوّل عارفان است.

در مرصادالعباد می‌فرماید: «چون مرید به خدمت شیخ پیوست و... باید به بیست صفت موصوف باشد تا داد صحبت شیخ بتواند و سلوك این را ه به كمال او را دست دهد. اول مقام توبه است باید كه توبتی نصوح كند كه بنای جمله اعمال بر این اصل خواهد بود و اگر این اساس بخلل باشد در نهایت كار خلل آن ظاهر شود و جمله باطل گردد وآنهمه رنجها حبط شود. »

شبستری در گلشن راز می‌فرماید:

به توبه متصف گردد درآندم شود در اصطفاء ز اولاد آدم

و لاهیجی می‌فرماید: «بدانكه در طریق سیر الی‌الله و سیر رجوعی، اوّل مقامی كه سالك سائر برآن عبور می‌نماید، مقام توبه است... اشاره براین معنی است كه: در هنگام توجه به جانب علیین ابرار و شروع در سلوك طریقت به توبه.... متصف گردد و توبه صفت وی شود. »

مرحوم میرزا جواد ملكی تبریزی در رساله لقاءالله پس از بیانات سودمند و جامعی در اثبات لقاءالله یعنی امكان رسیدن به‌مقام بلند عرفانی و معنوی از طریق مجاهده، می‌فرماید: «آری بعد از اینك مقصود معیّن شد آن وقت دامن همت به كمر بزند و بگوید:

دست از طلب ندارم تاكام من‌برآید یاجان رسد به جانان یاجان زتن برآید

توبه صحیحی از گذشته‌ها بكند... » در مصباح‌الشریعه می‌فرماید: «التوبه حبل الله و مدد عنایته ولابدّ للعبد من مداومة التوبه علی كل حال. »

در میدان عمل نیز بسیاری از مشایخ بزرگ عرفان و تصوف از توبه آغاز كرده‌اند كه بذكر نمونه‌هایی‌از آنان می‌پردازیم.

توبه اولین منزل رابعه عدویّه

شاید عطّار نیشابوری اولین كسی باشد كه قسمتهای اول شرح زندگی رابعه عدویّه را نوشته است، علی‌رغم مسلك شعری و عرفانی عطّار وتلاش گسترده ایشان در جهت بزرگ نشان دادن چهره عارفان، عطّار داستان توبه رابعه را بسیار مجمل و كوتاه و با شتابی تمام نقل كرده‌است. و احتمال دیگری را درباره وی تقویت نموده‌است، عبارت وی دراین باره چنین است... «و گروهی گویند در مطربی افتاد آنگاه بردست حسن توبه‌كرد و در ویرانه ساكن گشت... »

عبدالرحمن بدوی پس از تأملی عمیق در عبارت عطّار و بیان علّت شتابزدگی وی در توبه «رابعه» ضمن تحلیل نسبتاً مفصّلی همین روایت عطّار را صحیح دانسته و اولین منزل رابعة را توبة می‌داند.

توبه، اولین منزل ابراهیم ابن‌ادهم و فضیل عیاض

اولین منزل ابراهیم ابن‌ادهم، عارف بزرگ جهان اسلام توبه است. حركت عرفانی فضیل عیاض نیز با انقلابی كامل و جامع از درون (توبه) آغاز می‌شود. معنویت و عرفان «بشرحافی» نیز از توبه آغاز می‌گردد.

البته همانگونه كه اشاره كردیم همه عرفا در این مورد اتفاق نظر ندارند و برخی از آنان مقام اول را توبه نمی‌دانند، بعبارت دیگر در مورد اینكه نخستین منزل سالك چیست؟ اختلاف است و در اینجا این مبحث رابه كلام محی‌الدین‌ابن عربی در مورد اختلاف ختم می‌كنیم:

«میان اصحاب ،در مورد اولین مقام عارف و سالك اختلاف است؛ برخی از آنان فرموده‌اند: اولین مقام یَقْظه است و برخی فرموده‌اند: اولین منزل «انتباه» است و برخی فرموده‌اند: نخستین گام «توبه» است. »

مفهوم توبه

توبه در لغت: توبه از ماده «تَوَبَ» به معنای «رَجَعَ» (بازگشت) است. ابن فارس متوفای 395ه. ق در «معجم مقاییس اللغه» می‌گوید: «توب» التاء والباء والواو كلمةُ واحدةً تدلُّ علی الرّجوع یقال تاب مِن ذنبه اَی رَجَعَ عنه، یتوب الی الله توبةً ومتاباً... »

ابن‌منظورلغوی معروف می‌گوید: «التوبه الرجوع من‌الذنب... و تاب الی الله یتوب توباً و توبةً و متاباً اناب و رجع عن المعصیه الی‌الطاعه... و تاب الله علیه وفّقه لها والله توّاب یتوب علی عبده. »

راغب اصفهانی می‌گوید: «توبه ترك گناه به بهترین وجه است و آن رساترین شكل پوزشخواهی است» زیرا اعتذار سه قسم است و قسم چهارمی ندارد:

1. اینكه پوزش خواه بگوید این كار را انجام نداده‌ام. (كار را از اساس منكر شود).
2. بگوید آنرا بدین دلیل انجام داده‌ام. (عذری برای كارش بتراشد).
3. این كار را انجام داده‌ام وگناه كرده‌ام و از بن و بیخ آن را ترك می‌كنم.

توبه در اصطلاح: آنچه در عرفان مهم است حقیقت توبه است اما بد نیست بعنوان مقدمه به ذكر پاره‌ای از تعاریف توبه كه در گوشه و كنار كتب عرفانی آمده است بپردازیم.

الف: جرجانی می‌گوید: «... و در اصطلاح شرع پشیمانی از گناهان است و صوفیان می‌گویند: توبه رجوع به خدای تعالی است برای گشودن گره‌امتناع از قلب وبرخاستن‌به تمام حقوق پروردگار. »

ب: عبدالرزاق كاشانی در شرح منازل السائرین پیر هرات می‌گوید: «توبه بازگشت از مخالفت حكم حق است به موافقت او پس تا زمانی كه مكلف حقیقتِ گناه را نشناسد و نداند كه فعلی كه از او صادر می‌شود مخالف حكم خدا است برای آن مكلف رجوع از گناه صحیح نیست»

ذوالنون مصری: «توبه عوام، از گناه است وتوبه خواص،از غفلت. » گفت: «بر هر عنصری، توبه‌ای است توبه دل، نیت كردن است بر ترك شهوات حرام و توبه چشم،از محارم بر هم نهادن، و توبه دست، ترك گرفتن دست ازمناهی و توبه پای،نارفتن به مناهی. »

سهل‌بن عبدالله: «اوّلِ توبه،اجابت است. پس‌انابت است، پس توبه است، پس استغفار. اجابت به فعل بود و انابت به دل و توبه به نیت و استغفار از تقصیر... اوّل چیزی كه مبتدی را لازم آید توبه است و آن ندامت است و شهوات را از دل بركندن و از حركات مذمومه به حركات محموده نقل كردن و دست ندهد بنده را توبه تا خاموشی را لازم خود نگرداند و... »

جنید بغدادی: «توبه را سه معنی است: اوّل ندامت، دوّم عزم بر ترك معاودت. سوّم خود را پاك كردن از مظالم و خصومت. »

خواجه نصیرطوسی (ره): «معنای توبه رجوع از گناه باشد و اول باید دانست گناه چه باشد. »

دكتر قاسم غنی: «صوفیه توبه را به این شكل تعریف كرده‌اند كه بیداری روح است از غفلت و بی‌خبری به طوری كه گناهكار از راههای ناصوابی كه می‌پیماید، خبردار شود و از گذشته بدِ خود منزجر گردد ولی فقط تذكر و تنبه كافی نیست كه تائب شمرده شود مگر آنكه توبه كار بكلّی آن معصیت یا معاصی را كه مرتكب بوده و متذكر شده رها نماید و مصمم شود كه بار دیگر به آن معاصی برنگردد» تا به قول شیخ عطار در منطق الطیر:

تو یقین می‌دان كه صد عالم گناه از تف یك توبه برخیزد ز راه.

لاهیجی:... بتوبه كه بازگشتن بجانب حق است و ترك ماسوی الله متصف گردد.

غزالی در احیاءالعلوم، نراقی در جامع السعادات و فیض در محجةالبیضاء در تعریف توبه می‌فرمایند: «توبه عبارتست از سه امری كه مترتب بر یكدیگرند و هر كدام علّت دیگری است و آن سه عبارتند از: 1. علم به مضرّات گناه و اینكه سبب دوری از حق تعالی می‌گردد. 2. ندم و پشیمانی. 3. تصمیم و اراده به عمل. كیفیّت ترتب این سه امر به این صورت است كه آگاهی از زبان گناه علت حالت ندامت و پشیمانی از آن می‌گردد و هنگامی كه بخوبی این ندامت بر انسان مستولی گردد تصمیم می‌گیرد گناهان گذشته راجبران كند و در زمان حال گناه نكند و تصمیم می‌گیرد در آینده نیز مرتكب گناه نگردد.

ادامه دارد


  • پى‌نوشت‌ها

1. نمونه‌هایی ازگفتار خواجه عبدالله انصاری در تفسیر ارزشمند «كشف‌الاسرار» به مناسبتهای مختلف ذكر می‌كنیم.

2. محیی‌الدین عربی، الفتوحات المكیه، (بیروت، داراحیاءالتراث العربی، بی‌تا، ج 2، ص 14.139).

3. نجم‌الدین رازی، مرصادالعباد،(تهران،انتشارات علمی و فرهنگی، 1365، چاپ دوم، ص 255و355).

4. مولانا جلال‌الدین رومی، كلیات مثنوی، (انتشارات كتابفروشی‌اسلامیه، بی‌تا)، دفتر پنجم 483قصه قوم یونس و دفتر چهارم 425 بیان حدیث انی لاستغفرالله... و دفتر پنجم 499 توبه نصوح.

5. مجله علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه شیراز، شماره 1و 2، سال 7.69، توبه در اشعار حافظ.

6. عبدالله انصاری، منازل‌السائرین، مترجم: روان فرهادی، (تهران،انتشارات مولی، 1361، ص252 نقل از صد میدان.

7. «فتلقی آدم من ربه كلمات فتاب علیه انه هوالتواب‌الرحیم» بقره: 37.

8. «... وارنا مناسكنا وتب علینا انك انت التواب الرحیم» بقره:128.

9. «... وذالنون اذ ذهب مغاضباً فظن ان لن نقدر علیه فنادی فی‌الظلمات الا اله الا انت سبحانك انی كنت من‌ الظالمین»

10. فلمّا افاق قال سبحانك تُبْتُ الیك و أنا اوّل المؤمنین، اعراف: 143.

11. واستغفره‌انه كان توّاباً، نصر: 3 و حدود ده روایت به‌این مضمون وارد شده‌است «و انی استغفرالله فی كل یوم مأه مره» مستدرك ‌الوسایل 387/1.

12، 13 و 14. رجوع به بحث توبه اولین مقام در همین مقاله.

15. محمد حسین طباطبایی، المیزان، (قم، مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، 1394ه. ق) چاپ سوم، ص244 كلام فی التوبه.

16. محمد باقر مجلسی، بحارالانوار، ج 6، تهران، دارالكتب الاسلامیه، 1363، چاپ سوم، باب‌التوبه انواعها و شرایطها، ص 11الی42.

17. خواجه نصیرطوسی، تجرید الاعتقاد،(قم، انتشارات ایران، بی‌تا) و علامه ابوالحسن شعرانی، ترجمه و شرح تجرید، (تهران، كتابفروشی‌اسلامیه، 1398ه. ق)، چاپ دوم، 592 585.

18. دراخلاق نیز مسئله توبه بسیار مورد توجه بوده است بعنوان مثال: فیض كاشانی در محجه‌البیضاء بحث مفصّلی در این باره دارد. غزالی دراحیاءالعلوم بحث جامع و جالبی را آورده است. و نراقی در جامع‌السعادات‌ نیز در ابعاد مختلف توبه بحث كرده است.

19. شیخ محمود شبستری، مجموعه آثار (تهران، كتابخانه طهوری، 1365، ص25،24.

20. عزالدین كاشانی، مصباح الهدایه و مفتاح الكفایه، (تهران، مؤسسه نشر هما، 1367)، چاپ سوم، ص 125.

21. همان، ص 13، بنقل از اللمع، ص 83 و 66.

22. عزالدین كاشانی، پیشین، ص 366 تا 400.

23. سید محمد دامادی، همان.

24. كشف المحجوب، هجویری، (بی‌م، بی‌تا، بی‌نا) ص 137و 484.

25. معمولاً «یقظه» قبل از توبه مطرح شده است و تأملی كوتاه در مسئله بیانگر صحت آن است از جمله رجوع كنید به: خواجه عبدالله در منازل و صد میدان.

26 و 27. خواجه عبدالله انصاری، پیشین، ص 253 و 252.

28. عزالدین كاشانی، پیشین، ص 367.

29 و 30. سید محمد دامادی، پیشین، ص 29، به نقل‌از هجویری،پیشین، ص 378.

از جمله رجوع كنید به: صفحه‌های 148و 150، مشارق الدّرر، شرح قصیده تائیه ابن فارض، سعید فرغانی، (انتشارات فلسفه و عرفان اسلامی، 1398ه)

32. نجم‌الدین رازی، پیشین، ص 257.

33. شرح گلشن راز، محمود لاهیجی، (انتشارات محمودی، بی‌تا) ص.257.

34. لقاءالله، میرزا جواد ملكی تبریزی، با تعلیق سید احمد فهری، نهضت زنان مسلمان، تهران، 1360.

35. ترجمه: «توبه ریسمان خداست و مدد عنایت او است و بنده باید در هر حال به توبه‌اش ادامه دهد. » از جمله اول و سوم می‌توان استفاده كرد كه توبه به مقام اول، سلوك به سوی خدا است. مصباح‌الشریعه،ترجمه و شرح حسن مصطفوی، (تهران، انجمن حكمت و فلسفه،بی‌تا، ص 351).

36. فریدالدین عطار نیشابوری، تذكره‌الاولیاء، (تهران، انتشارات مركزی، 1336)، چاپ پنجم، ص 66.

37. شهید عشق الهی، رابعه عدویه، عبدالرحمن بدوی، مترجم: محمد تحریرچی (تهران، انتشارات مولی، 1366)، ص 2.18، به نظر می‌رسد تحلیل عبدالرحمن بدوی از سخن عطّارنیشابوری عمیق و شایسته تأمل است.

38 و 39. عطّار نیشابوری، پیشین، ص 89 88و 79 78.

40. ابن عربی، پیشین، ج 2، ص 143.

41. عطار نیشابوری، پیشین، ص 106.

42. احمدبن فارس، مقاییس اللغه، (قم انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، 1404ه. ق)، ج1، ص 357.

43. ابن منظور، لسان‌العرب، (بیروت، داراحیاء التراث العربی، بی‌تا) ج 2، ص61.

همانطوركه درمتن‌ملاحظه شده‌است توبه‌رادوجور معنی كرده‌اند. 1. برگشتن و رجوع، 2. برگشتن و رجوع مقید به «از گناه» دراقرب الموارد، قاموس و صحاح اللغه معنای دوم را اختیار كرده است در مجمع‌البیان هم‌ در ذیل ‌آیه 37بقره، توبه را رجوع از عمل گذشته دانسته است ولی نظر صحیح آنست كه توبه به معنای مطلق رجوع باشد. همانطوركه علامه طباطبایی در سراسر المیزان این‌معنی را پذیرفته‌ است و دلیل آن این است كه این معنی برخلاف معنای اول شامل توبه خدا نیز می‌گردد.

44. سید محمد دامادی، پیشین، ص 29، بنقل از جرجانی.

45. عبدالرزاق كاشانی، شرح منازل السائرین، (تهران، انتشارات كتابخانه علمیه حامدی، 1354)، ص 21.

46، 47، 48 و 49. سید محمد دامادی، پیشین، ص 30، به نقل از عطار نیشابوری، پیشین، ص 152.

50. محمدبن الحسن‌الطواسی، اوصاف الاشراف، (مشهد، انتشارات كتابفروشی زوار، 1357)، ص 23.

51. قاسم غنی، تاریخ تصوف، بی‌م، ج 2، ص 221.

52. محمود شبستری، پیشین، ص 285.

53. غزالی، پیشین، ج 4، ص 3.





نوع مطلب :
برچسب ها :
لینک های مرتبط :
دوشنبه 3 تیر 1398 08:00 ق.ظ

Thanks a lot. Lots of posts.

cuanto cuesta cialis yaho 5 mg cialis pharmacie en ligne price cialis wal mart pharmacy viagra cialis levitra buy cialis online cheapest usa cialis online purchase once a day cialis tadalafilo generic cialis tadalafil warnings for cialis
یکشنبه 2 تیر 1398 04:02 ب.ظ

You revealed this well.
cialis 10mg prix pharmaci price cialis per pill cialis generic tadalafil buy venta cialis en espaa usa cialis online generic cialis levitra cialis en mexico precio where do you buy cialis 40 mg cialis what if i take cialis en mexico precio
یکشنبه 2 تیر 1398 01:28 ق.ظ

You said it perfectly..
we recommend cialis best buy the best site cialis tablets cialis 5mg billiger acquistare cialis internet cialis en mexico precio cialis generico buy cialis cheap 10 mg cialis 20mg prix en pharmacie buy cialis sample pack only best offers 100mg cialis
جمعه 31 خرداد 1398 04:08 ب.ظ

Nicely put. Thanks!
side effects of cialis cialis generico in farmacia buy cialis cheap 10 mg pastillas cialis y alcoho generic cialis in vietnam we choice cialis uk how do cialis pills work 5 mg cialis coupon printable cialis online deutschland enter site 20 mg cialis cost
جمعه 31 خرداد 1398 12:36 ق.ظ

Fine advice. Cheers.
chinese cialis 50 mg cialis online deutschland only here cialis pills generic cialis at walmart cialis uk next day achat cialis en suisse how much does a cialis cost cialis side effects buy cialis cialis 20mg
چهارشنبه 29 خرداد 1398 01:26 ب.ظ

Good forum posts. Regards!
cipla cialis online cialis online nederland tadalafilo ou trouver cialis sur le net comprar cialis 10 espa241a cialis 5 mg effetti collateral can i take cialis and ecstasy cialis for sale sublingual cialis online bulk cialis
سه شنبه 28 خرداد 1398 08:58 ب.ظ

Thanks! I appreciate it!
warnings for cialis discount cialis cialis usa cost cialis qualitat calis generico cialis mexico cialis usa cost cipla cialis online cialis daily dose generic generic cialis at the pharmacy
دوشنبه 27 خرداد 1398 07:56 ق.ظ

Thanks a lot. Ample info.

buy generic cialis female cialis no prescription how to purchase cialis on line cialis rezeptfrei safe dosage for cialis cialis pills in singapore cialis baratos compran uk purchasing cialis on the internet buy cialis online cialis e hiv
یکشنبه 26 خرداد 1398 03:59 ق.ظ

Thanks a lot, Lots of tips.

cialis online nederland tadalafil generic only best offers cialis use tarif cialis france cuanto cuesta cialis yaho free cialis we choice cialis pfizer india cialis per paypa cialis tablets cialis uk next day
شنبه 25 خرداد 1398 02:18 ب.ظ

Whoa a good deal of valuable tips!
cilas precios cialis peru acheter du cialis a geneve cialis kamagra levitra buy brand cialis cheap generic cialis at the pharmacy only best offers 100mg cialis cuanto cuesta cialis yaho canadian cialis cialis 20 mg cut in half
دوشنبه 20 خرداد 1398 09:40 ق.ظ

Kudos. I enjoy it.
prezzo di cialis in bulgaria what is cialis we recommend cialis best buy safe site to buy cialis online cialis italia gratis cialis sale online precios cialis peru cialis canadian drugs cialis 30 day sample cialis sicuro in linea
یکشنبه 19 خرداد 1398 06:22 ب.ظ

Howdy would you mind letting me know which hosting company you're working with? I've loaded your blog in 3 different browsers and I must say this blog loads a lot faster then most. Can you suggest a good web hosting provider at a honest price? Thanks, I appreciate it!
یکشنبه 19 خرداد 1398 03:53 ق.ظ

You said it perfectly..
how do cialis pills work cialis billig cialis soft tabs for sale viagra vs cialis how to purchase cialis on line generico cialis mexico look here cialis order on line if a woman takes a mans cialis cialis daily cialis with 2 days delivery
جمعه 17 خرداد 1398 10:28 ب.ظ

You have made the point.
generic cialis at the pharmacy cialis daily dose generic link for you cialis price where to buy cialis in ontario cialis prezzo al pubblico how to buy cialis online usa buy cialis online nz cialis tadalafil buying cialis on internet cialis e hiv
جمعه 16 آذر 1397 02:37 ق.ظ

Good posts, Regards.
cialis 05 cialis prices in england cialis generico postepay buy generic cialis generic low dose cialis generic cialis tadalafil click now buy cialis brand overnight cialis tadalafil tadalafil generic cialis prezzo di mercato
پنجشنبه 15 آذر 1397 07:13 ق.ظ

Wow all kinds of amazing tips!
free cialis trusted tabled cialis softabs buy online cialis 5mg deutschland cialis online no prescription cialis cheap compare prices cialis uk cialis per paypa cialis 20 mg does cialis cause gout only best offers cialis use
یکشنبه 11 آذر 1397 01:20 ب.ظ

Cheers! I enjoy it.
cialis taglich 200 cialis coupon dose size of cialis brand cialis generic cialis kaufen wo click here to buy cialis click here cialis daily uk cialis preise schweiz cialis 5 mg funziona cialis australia org
یکشنبه 11 آذر 1397 02:02 ق.ظ

Tips nicely used!!
cialis rckenschmerzen female cialis no prescription prezzo cialis a buon mercato canadian cialis click now buy cialis brand cialis patentablauf in deutschland cialis official site click here take cialis tadalafil tablets effetti del cialis
شنبه 10 آذر 1397 01:35 ق.ظ

Cheers, A lot of content.

india cialis 100mg cost viagra or cialis acquisto online cialis comprar cialis 10 espa241a cialis dosage amounts free generic cialis cialis venta a domicilio tadalafil tablets no prescription cialis cheap venta cialis en espaa
جمعه 9 آذر 1397 02:16 ب.ظ

Terrific stuff. Cheers!
cialis dose 30mg 5 mg cialis pharmacie en ligne cialis venta a domicilio cialis qualitat cialis 5mg cialis et insomni we choice free trial of cialis viagra vs cialis viagra vs cialis vs levitra cialis daily dose generic
پنجشنبه 8 آذر 1397 03:09 ب.ظ

Point clearly taken!.
only now cialis for sale in us cialis qualitat generic for cialis cialis 5 effetti collaterali cost of cialis per pill prix cialis once a da enter site very cheap cialis 5 mg cialis coupon printable tesco price cialis cialis professional yohimbe
پنجشنبه 8 آذر 1397 02:59 ق.ظ

You actually revealed it effectively.
buy original cialis cialis venta a domicilio cialis for daily use female cialis no prescription acheter cialis kamagra 40 mg cialis what if i take low dose cialis blood pressure cialis 5mg billiger walgreens price for cialis achat cialis en europe
چهارشنبه 7 آذر 1397 02:29 ب.ظ

You have made your position very effectively!!
overnight cialis tadalafil cialis 20 mg prices for cialis 50mg cialis y deporte 5 mg cialis coupon printable cialis herbs how do cialis pills work are there generic cialis generic cialis review uk cialis mit grapefruitsaft
پنجشنبه 19 مهر 1397 02:43 ب.ظ

Whoa a good deal of good info!
buy levitra 20 mg levitra prices vardenafil buy levitra 10mg buy generic levitra levitra 20 mg bayer prezzo vardenafil 20mg levitra without a doctor prescription cheap 20mg levitra buy 10 mg levitra
سه شنبه 10 مهر 1397 08:23 ق.ظ

Nicely put. Regards.
we recommend cialis info tadalafil generic cialis cipla best buy we like it safe cheap cialis overnight cialis tadalafil cialis diario compra cialis generisches kanada cialis soft tabs for sale click here cialis daily uk cialis flussig
شنبه 7 مهر 1397 02:52 ق.ظ

Useful material. With thanks.
are there generic cialis when will generic cialis be available viagra vs cialis vs levitra cialis tadalafil online cialis lowest price cialis australian price cialis prezzo al pubblico cialis professional yohimbe miglior cialis generico 200 cialis coupon
شنبه 31 شهریور 1397 06:50 ب.ظ

You have made the point!
drugstore online canada trust pharmacy canada canadian pharmacy viagra pharmacy near me canadian pharmacies shipping to usa canadianpharmacy buy viagrow pro canadian mail order pharmacies canadian medications list safe canadian online pharmacies
چهارشنبه 28 شهریور 1397 08:17 ب.ظ

Awesome forum posts. With thanks.
rezeptfrei cialis apotheke precios de cialis generico buy cialis online cheapest cialis australian price cialis cost we use it 50 mg cialis dose generic cialis pill online tadalafil 20mg cialis 5 mg effetti collateral only now cialis 20 mg
سه شنبه 27 شهریور 1397 05:13 ب.ظ

With thanks. I appreciate it!
generico cialis mexico we recommend cialis best buy prix de cialis cialis lowest price where to buy cialis in ontario cialis generika in deutschland kaufen acquisto online cialis cialis farmacias guadalajara cialis reviews cialis 200 dollar savings card
سه شنبه 13 شهریور 1397 09:50 ب.ظ

Nicely put, Regards.
are canadian online pharmacies safe northwestpharmacy canadian online pharmacies rated reputable canadian prescriptions online canadian pharmaceuticals companies online pharmacy canada canadian drug global pharmacy canada canadian pharmacies shipping to usa no 1 canadian pharcharmy online
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر


نمایش نظرات 1 تا 30
درباره وبلاگ

کانال تلگرام
سیر و سلوک. کشکول بروجردی
https://telegram.me/kashkooleboroojerdii

هوالحی
یامن لا اله الاهو
مخفی نماند بر طالبان حقیقت و سالکان کوی محبت که انفع المعارف معرفت نفس ناطقه انسانی است از انچه موجب کمالات اوست یا رذائل و نقصان او که خدای سبحان در قران فرقان فرمود (فالهمها فجورها وتقواها) لذا بعداز معرفه الله در قوس نزول معرفتی شریفتر از معرفت نفس نیست که همان شیوه اساتید بزرگوارما و مرحوم سید علی اقای قاضی طباطبایی است . این حقیر فقیر سراپا تقصیر مدعو به رضا بن محمد بن امرالله بن علی بن شهباز بن حاج علی عسکر بروجردی بران شدم انچه از خرمن وجود بزرگان حیا تلمذ نموده ویا از صحف نوریه عرفانیه انها دریافت نموده ونکاتی را یادداشت برداشته ام در محضر دوستان و برادران ایمانی قرار دهم که تقدیر اینگونه رقم خورد که ان پرده نشین شاهد بازاری شود (الهم وفقنا بما تحب وترضی)وسلام علیکم و علینا وعلی عبادالله الصالحین

کشکول ، مجموعه ای است از عبارات کوتاه و ارزنده در تمام زمینه های فرهنگی ، اجتماعی ، اخلاقی ، مذهبی ، هنری ، تاریخی ، سیاسی ، اقتصادی ، ادبی ، طنز ، ضرب المثل و ... که برای جمع آوری و تنظیم این نوشتار مطالعه و زحمت فراوانی کشیده شده است که به آسانی انسان می تواند آن را در حافظه ی خود ضبط و در تمام طول عمر استفاده کند . چرا که در زندگی ماشینی و پررنج و بی حوصلگی و خستگی امروز ، اشخاص کمتر وقت می کنند کتاب یا مجله ای حتی مقاله ای در یک روز ، گاهی در ماه و سال بخوانند و پس از خواندن نمی دانند هدف نویسنده چه بوده و چه نتیجه ای از آن گرفته است و گاهی انسان چهارصد صفحه از یک کتاب را می خواند ، حتی یک جمله ی مفید و آموزنده ای به دست نمی آورد .


مدیر وبلاگ :
مطالب اخیر
آرشیو وبلاگ
نویسندگان
نظرسنجی
نظر شما درباره مطالب و موضوعات وبلاگ چیست ؟







جستجو

آمار وبلاگ
کل بازدید :
بازدید امروز :
بازدید دیروز :
بازدید این ماه :
بازدید ماه قبل :
تعداد نویسندگان :
تعداد کل پست ها :
آخرین بازدید :
آخرین بروز رسانی :